Choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego

Ból kolana jest najczęściej objawem choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego. Choroba ta dotyka miliony ludzi na całym świecie. Ale endoproteza nie zawsze jest konieczna! Istnieją nowe skuteczne metody leczenia procesów zwyrodnieniowych stawu kolanowego, które eliminują zarówno przyczyny, jak i objawy. Najważniejsze dla każdego pacjenta jest poznanie przyczyn i objawów choroby oraz możliwości jej leczenia.

Skąd bierze się ból kolana?

Choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego (artroza, zmiany zwyrodnieniowe, choroba zwyrodnieniowa stawów) to stan przewlekłego zapalenia stawu. Choć głównym czynnikiem ryzyka jest wiek, niestety choroba może dotknąć także osoby w bardzo młodym wieku. W wyniku stanu zapalnego uszkadzana jest przede wszystkim chrząstka, a także więzadła, łąkotki i inne struktury stawowe. Jednak to właśnie ubytek tkanki chrzęstnej w największym stopniu determinuje nasilenie rozwoju artrozy. Naturalny amortyzator pomiędzy kośćmi, jakim jest chrząstka, ulega osłabieniu. Kiedy to nastąpi, kości wewnątrz stawu zbliżają się do siebie (utrata grubości chrząstki) i ocierają się o siebie. Końce włókien nerwowych, które są odsłonięte w wyniku utraty grubości chrząstki, są podrażniane przy każdym ruchu. Tarcie powoduje ból, obrzęk (widoczny na USG, a czasami nawet gołym okiem), sztywność, zmniejszenie ruchomości, a później powstawanie ostrog kostnych zwanych osteofitami (widocznych na zdjęciach RTG i USG). Podstawą tej choroby jest przewlekły stan zapalny, który niszczy chrząstkę. Umiejętne leczenie stanów zapalnych, regeneracja chrząstki oraz dbałość o właściwości biomechaniczne stawu (rehabilitacja) odgrywają decydującą rolę w opanowaniu postępującej choroby.

Kogo dotyka choroba zwyrodnieniowa stawów – choroba zwyrodnieniowa stawów?

Artroza stawów jest najczęstszym typem zapalenia śródstawowego. Choć choroba może wystąpić nawet wśród młodych ludzi, ryzyko wzrasta po 45. roku życia. Liczne badania wskazują, że choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego jest jedną z najczęstszych. Z badania wynika również, że kobiety są bardziej podatne na artrozę.

Przyczyny artrozy stawu kolanowego

Najczęstszą przyczyną choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego jest wiek. Prawie każdy z nas w pewnym wieku doświadcza zmian zwyrodnieniowych. Istnieje jednak wiele czynników, które zwiększają ryzyko wystąpienia znacznej choroby zwyrodnieniowej stawów, nawet w młodszym wieku:

• Wiek – zdolność tkanki chrzęstnej do regeneracji zmniejsza się wraz z wiekiem. Jednocześnie zwiększa się liczba cykli stawu, kumulują się mikroprzeciążenia, a czasem i poważne obrażenia.
• Nadwaga – Nadmierna masa ciała zwiększa obciążenie stawu kolanowego. Każdy dodatkowy kilogram obciąża kolana o kolejne 3-4 kg. Nieprawidłowa tkanka tłuszczowa wytwarza substancje, które przedostają się przez krew do stawu i powodują uszkodzenia.
• Miażdżyca (słaby dopływ krwi do kości podchrzęstnej, zawały kości)
• Cukrzyca
• Zaburzenia hormonalne – udowodniono, że utrata masy ciała o 5 kg może zmniejszyć ból nawet o 50%.
• Czynnik dziedziczny – Czynniki genetyczne odgrywają ważną rolę w rozwoju choroby zwyrodnieniowej stawów. Wystąpienie choroby zwyrodnieniowej stawów lub choroby reumatycznej u rodziców znacząco zwiększa ryzyko wystąpienia choroby u pacjenta. Można również odziedziczyć nieprawidłową oś („skrzywienie”) kończyny, co powoduje przeciążenie tego przedziału stawu kolanowego i rozwój zmian zwyrodnieniowych. Dzieje się tak w przypadku koślawej lub szpotawej deformacji stawu kolanowego.
• Płeć – Kobiety powyżej 55 roku życia chorują częściej niż mężczyźni w tym samym wieku. Wpływ czynników hormonalnych.
• Kontuzje i przeciążenia – Z reguły obrażenia zależą od rodzaju aktywności, jaką dana osoba wykonuje. U osób wykonujących pracę klęczącą, kucającą lub podnoszącą ciężkie przedmioty ryzyko wystąpienia zmian zwyrodnieniowych jest większe na skutek częstego i nieprawidłowego obciążania i ucisku powierzchni stawowych.
• Sport – zawodowi sportowcy, szczególnie uprawiający takie dyscypliny sportowe, jak piłka nożna, tenis, koszykówka czy sprint, są w grupie zwiększonego ryzyka zachorowania na chorobę zwyrodnieniową stawu kolanowego. Dużą grupę naszych pacjentów stanowią także osoby uprawiające sport rekreacyjnie, choć często bardzo intensywnie. Wśród nich najwięcej problemów z kolanami (i stopami) mają biegacze. Oznacza to, że sportowcy muszą podjąć wszelkie środki ostrożności, aby uniknąć kontuzji i nadużywania. Wiele można osiągnąć stosunkowo prostymi środkami. Należy pamiętać o regularnych i umiarkowanych ćwiczeniach wzmacniających oraz rozciągających. Tak naprawdę to właśnie słabe mięśnie otaczające kolano zmniejszają jego stabilność i prowadzą do szybszego zużywania się chrząstki oraz zmian zwyrodnieniowych. Nieprawidłowo wytrenowane mięśnie łatwo się kurczą, powodując przeciążenia ścięgien, przyczepów ścięgnistych (miejsc przyczepu do kości) i więzadeł. Biomechanika uszkodzonego w ten sposób stawu przyspiesza „zużycie” jego elementów. Konieczne jest dostosowanie treningu, regeneracji po nim, diety, czasami suplementów diety i dostawowych zastrzyków specjalnych leków (kwas hialuronowy, osocze bogatopłytkowe PRP).
• Inne powody – Osoby cierpiące na reumatoidalne zapalenie stawów, które jest drugim najczęstszym rodzajem zapalenia stawów, są bardziej narażone na rozwój choroby zwyrodnieniowej stawów. Pacjenci ci wymagają przede wszystkim odpowiedniego leczenia choroby podstawowej przez reumatologa, a także kompleksowych zabiegów wieloortopedycznych. Ponadto osoby z pewnymi zaburzeniami metabolicznymi (takimi jak te wynikające z nadmiaru żelaza lub hormonu wzrostu) lub zaburzeniami tkanki łącznej (takimi jak konstytucjonalna nadmierna ruchliwość stawów) są również narażone na zwiększone ryzyko choroby zwyrodnieniowej stawów. Krew wewnątrz stawu znacznie uszkadza chrząstkę, więc hemofilia może prowadzić do poważnych uszkodzeń i konieczności wymiany stawu.

Gdy leczenie zachowawcze nie przynosi rezultatów, wskazana jest operacja wymiany stawu na sztuczną endoprotezę stawu kolanowego (zwaną także alloplastyką).

Objawy artrozy stawu kolanowego

Choroba ta postępuje różnie w zależności od ciężkości, wieku, aktywności fizycznej i innych predyspozycji, ale zdecydowanie najczęstszymi objawami są:

• ból stawu kolanowego, który nasila się wraz z aktywnością i zmniejsza się w spoczynku. Jest to spowodowane otwarciem wolnych zakończeń nerwowych kości podchrzęstnej uszkodzonej chrząstki
• obrzęk kolana
• uczucie ciepła w stawie
• sztywność kolana, zwłaszcza rano lub po długim czasie bezruchu, np. po siedzeniu w biurze lub oglądaniu telewizji
• zmniejszenie zakresu ruchu stawu kolanowego (ang. ROM. Range of Motion), które utrudnia np. wstawanie z krzesła czy wysiadanie z samochodu. Trudności z wchodzeniem i schodzeniem po schodach, a później nawet chodzeniem.
• skrzypienie, chrupanie lub trzaskanie w kolanie, szczególnie w wyniku nagłego ruchu stawu kolanowego
• wiele osób twierdzi również, że zmiany pogody wpływają na stopień bólu i funkcjonowanie stawów.

Jak rozpoznać artrozę stawu kolanowego?

Rozpoznanie choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego opiera się przede wszystkim na opisie historii choroby pacjenta, dokładnym opisie występujących objawów oraz badaniu ortopedycznym. W rozmowie z lekarzem warto zwrócić uwagę na to, co powoduje nasilenie bólu, a co łagodzi. Warto także dowiedzieć się, czy ktoś w rodzinie nie cierpiał wcześniej na chorobę zwyrodnieniową stawów lub choroby reumatoidalne.

Twój ortopeda może zalecić dodatkowe badania, w tym:

• Rentgen, co wskazuje na stopień nasilenia zmian kostnych, do których zaliczają się: zwężenie szpary stawowej, osteofity (ostrogi kostne), stwardnienie podchrzęstne, zaostrzenie wyniosłości międzykłykciowych, nieprawidłowa oś kończyny.
• USG - kliknij tutaj, aby dowiedzieć się więcej.
• MPT - rezonans magnetyczny - wykonuje się najczęściej, gdy zdjęcia RTG i USG nie wykazują jednoznacznej przyczyny bólu stawu.
• Badanie krwi - wyeliminowanie innych przyczyn chorób, takich jak choroby reumatoidalne, borelioza (borelioza) itp.

Metody leczenia artrozy stawu kolanowego

Rozwój ortopedii w ostatnich latach otworzył nowe możliwości niezwykle skutecznego leczenia choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego. Coraz częściej możliwe jest opóźnienie lub nawet anulowanie etapu operacji wymiany stawu kolanowego poprzez zastosowanie nowoczesnych metod i leczenia czynnikami wzrostu (GPS = PRP, Platelets Rich Plasma). Metody te wykorzystują naturalną zdolność organizmu do hamowania choroby zwyrodnieniowej stawów i wzmacniania chrząstki stawowej.

Najważniejszymi celami leczenia choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego jest złagodzenie bólu i przywrócenie zakresu ruchu wraz z mobilnością. Plan leczenia należy dobrać indywidualnie. Ponadto leczenie zwykle obejmuje kombinację etapów opisanych poniżej.

Leczenie zachowawcze (niechirurgiczne)

• Utrata masy ciała. Utrata nawet kilku kilogramów może znacząco zmniejszyć ból kolan.
• Ćwiczenia. Wzmocnienie i rozciągnięcie mięśni w okolicy kolana zapewnia większą stabilność, prawidłową biomechanikę i zmniejszenie bólu.
• Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne. Na rynku dostępnych jest wiele leków, które pomagają zmniejszyć ból i stan zapalny (tzw. NLPZ – niesteroidowe leki przeciwzapalne). Pamiętaj jednak: nie możesz stosować leków przeciwbólowych dłużej niż 10 dni bez konsultacji z lekarzem. Dłuższe ich przyjmowanie zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia działań niepożądanych. Najważniejsze z nich to:
• krwawienia z górnego odcinka przewodu pokarmowego (żołądek i dwunastnica) – szczególnie w USA, gdzie dostępność NLPZ jest duża, a dostępność lekarza znacznie mniejsza, a krwawienie staje się częstą przyczyną zgonów,
• choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy (zniszczenie błony śluzowej żołądka przez kwas solny zawarty w soku żołądkowym),
• zapalenie żołądka i dwunastnicy,
• zmniejszenie krzepliwości krwi (możliwe krwawienie),
• niewydolność nerek,
• zniszczenie szpiku kostnego.

Dlatego tak ważne jest stosowanie innych metod, które nie powodują ogólnoustrojowych skutków ubocznych.

• Zastrzyki z kortykosteroidów, zwane steroidowymi blokami kolanowymi. Sterydy są silnymi lekami przeciwzapalnymi i łagodzą ból. Niestety mają bardzo negatywne skutki ogólnoustrojowe (np. zaburzenia hormonalne, cukrzyca) i miejscowe (nieodwracalne uszkodzenie chrząstki stawowej!). Dlatego też tę formę terapii należy zarezerwować wyłącznie dla pacjentów, u których w najbliższym czasie planowana jest operacja endoprotezoplastyki stawu kolanowego (endoplastyka).
• Interwencja ultradźwiękowa. Ostrzykiwanie obszaru objętego chorobą odpowiednim lekiem pod kontrolą USG. Bardzo skuteczna forma terapii, która jednak wymaga wysokich kwalifikacji i doświadczenia ze strony lekarza ortopedy.
• Zastrzyki z kwasu hialuronowego, tzw. wiskosuplementacja. Kwas hialuronowy podawany jest poprzez wstrzyknięcie do stawu kolanowego i zwiększa lepkość mazi stawowej, a co za tym idzie jej właściwości smarne. Zmniejsza tarcie pomiędzy powierzchniami chrząstki, ból kolana, trzaskanie i sztywność, często poprawiając zakres ruchu.
• Tabletki z glukozaminą, kolagenem, chondroityną. Badania nie udowodniły ich skuteczności, chociaż są bardzo powszechne.
• Maści przeciwzapalne. Maści te stosowane są zewnętrznie i mogą przynieść chwilową ulgę. Ich działanie jest jednak znacznie ograniczone przez słabą penetrację stawu przez barierę skóry, tkanki podskórnej, powięzi itp. Spraye zapewniają lepszą penetrację leku.
• Stabilizatory i ortezy stawu kolanowego. Wskazany głównie przy uszkodzeniach więzadła krzyżowego przedniego (ACL – Anterior cruciate ligament) lub innych więzadeł. Pomagają zachować lepszą stabilność stawu kolanowego, zapobiegając w ten sposób dalszym uszkodzeniom chrząstki i łąkotki.
• Fizjoterapia. Bardzo ważna część procesu terapeutycznego. Często konieczne są ćwiczenia wzmacniające i rozciągające. Najważniejsze są masaże i terapia manualna wykonywana przez doświadczonego fizjoterapeutę. Wspomagająco działa fizykoterapia (np. krioterapia, ultradźwięki, jonoforeza czy prądy TENS). Akupunktura, która jest już stosowana w codziennej praktyce szpitalnej w Niemczech, również może mieć wpływ. Twój fizjoterapeuta nauczy Cię, jak poprawić siłę mięśni i elastyczność stawów w domu. Powinien także pokazać Ci, jak codziennie wykonywać podstawowe ćwiczenia, nie obciążając zbytnio kolan.

Leczenie chirurgiczne

Operacja ma wiele zalet, ale i wad. Posiadając odpowiednie kwalifikacje do zabiegu (prawidłowa ocena uszkodzonych struktur i możliwości ich odbudowy) można szybko osiągnąć znaczną poprawę. Każda operacja niesie jednak ryzyko, dlatego przeprowadza się ją tylko wtedy, gdy stopień uszkodzenia struktur śródstawowych jest poważny, a zachowawcze metody leczenia nie dają pozytywnego efektu. Do najczęściej wykonywanych zabiegów w przypadku choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego zalicza się artroskopię, osteotomię i endoprotezoplastykę stawu kolanowego.

• Artroskopia – małoinwazyjna procedura endoskopowa. Zapewnia bezpieczną odbudowę większości struktur śródstawowych. Poprzez dwa małe (kilkumilimetrowe) nacięcia skóry w przedniej części kolana, do kolana wprowadza się podłużną kamerę i instrumenty. Zabieg ten jest często wykonywany u sportowców (kompleksowe rekonstrukcje więzadeł, chrząstek, szycie łąkotki) oraz u stosunkowo młodych pacjentów z początkowym stadium choroby zwyrodnieniowej stawów (zwykle poniżej 60. roku życia). W pierwszym przypadku możliwy staje się szybki powrót do uprawiania sportu wyczynowego, w drugim następuje zmniejszenie dyskomfortu i przesunięcie pacjenta w czasie lub eliminacja konieczności stosowania endoprotezoplastyki.
• Osteotomia – zabieg „przecięcia” kości, skorygowania osi kończyny i połączenia kości. W ten sposób odciąża się bolesną część kolana, najczęściej przyśrodkową (to ona najczęściej ulega uszkodzeniu). Osteotomię często zaleca się w przypadku złamania okolicy kolana (np. złamania bliższej części kości piszczelowej), jeśli nie zostało ono odpowiednio leczone. Powodzenie takiej operacji w dużej mierze zależy od prawidłowej klasyfikacji pacjenta i prawidłowego wykonania samego zabiegu. Zaletą jest przesunięcie w czasie zapotrzebowania na endoprotezoplastykę, wadą jest konieczność długotrwałego unieruchomienia w gipsie, aby kość mogła się zagoić.
• Wymiana kolana (alloplastyka, endoproteza) to duży zabieg chirurgiczny, podczas którego w odpowiedni sposób wycina się końcówki kości stawowych, a następnie umieszcza się na nich metalowe części protezy (na tzw. cemencie kostnym lub wyłącznie mechanicznie). Nowe powierzchnie stawowe tworzą tzw. okładziny: wykonane z polietylenu, ceramiki lub metalu. Może wymagać wymiany jedna część kolana (przyśrodkowa) lub cały staw kolanowy. Celem operacji jest przywrócenie większej ruchomości i eliminacja bólu. Tak się dzieje w większości przypadków. Jest to jednak operacja duża i uciążliwa, do której pacjent musi być dobrze przygotowany. Powikłania, choć rzadkie, mogą być bardzo poważne (m.in. infekcje kości, obluzowanie implantu, powikłania zakrzepowo-zatorowe). Dlatego zabieg alloplastyki stawu kolanowego powinien być zarezerwowany dla osób po 55. roku życia z ciężką chorobą zwyrodnieniową stawów, u których właściwe i intensywne leczenie zachowawcze nie przyniosło oczekiwanych rezultatów. Zabieg ten jest przeciwwskazany u osób starszych, z niewydolnością serca lub układu oddechowego, zaburzeniami hormonalnymi (głównie związanymi z tarczycą), po udarze mózgu lub innych poważnych chorobach wewnętrznych. Pacjentom tym oferujemy intensywne leczenie zachowawcze. Jednak według statystyk, mimo pewnego ryzyka, ogólne wyniki operacji wszczepienia endoprotezy w ostatnich latach są bardzo dobre.

Dlatego należy podkreślić znaczenie wczesnej diagnozy i regularnego kontaktu z podologiem. Najlepszą alternatywą dla operacji pozostaje leczenie czynnikami wzrostu PRP, wiskosuplementacja oraz indywidualnie dobrana, profesjonalna rehabilitacja. W swojej praktyce monitoruję postęp choroby zwyrodnieniowej stawów i dobieram odpowiednie leczenie we współpracy z wysokiej klasy radiologami, reumatologami i fizjoterapeutami.